เวลาพูดถึงระบบบำบัดน้ำเสียในโรงงานหรืออาคารขนาดใหญ่ หลายคนอาจจะคิดว่าเป็นเรื่องของเครื่องจักรและสูตรเคมีซับซ้อนเข้าใจยากใช่ไหม? แต่รู้ไหมว่า หัวใจสำคัญที่ทำให้น้ำเสียกลับมาใสสะอาดได้ จริงๆ แล้วคือ "กองทัพน้องจุลินทรีย์" ตัวเล็กๆ มหาศาลที่ช่วยกินสิ่งสกปรกในน้ำ
และระบบบำบัดน้ำเสียที่นิยมที่สุดก็คือ ระบบเอเอส (Activated Sludge: AS) แต่ปัญหาใหญ่ที่ช่างหรือผู้ดูแลระบบเจอบ่อยที่สุดก็คือ "น้องจุลินทรีย์ตายยกบ่อ" จนระบบน็อค น้ำเสียส่งกลิ่นเหม็น และผลตรวจน้ำไม่ผ่านเกณฑ์ บทความนี้เลยสรุปวิธีเลี้ยงน้องจุลินทรีย์แบบภาษาบ้านๆ อ่านเข้าใจง่ายใน 3 นาทีมาฝากกัน
ระบบ Activated Sludge (AS) คืออะไร? อธิบายแบบภาษาบ้านๆ
ถ้าจะให้เปรียบเทียบง่ายๆ ระบบ AS ก็เหมือน "การจัดห้องเลี้ยงสัตว์ให้จุลินทรีย์" เพื่อให้พวกน้องๆ มาช่วยกันกินคราบสกปรก สารอินทรีย์ และเศษอาหารในน้ำเสียจนน้ำกลับมาใสสะอาดนั่นเอง
2 ถังคู่หูทำความสะอาดน้ำ: ถังเติมอากาศ & ถังตกตะกอน
ระบบนี้จะทำงานสลับกันง่ายๆ แค่ 2 ถังหลัก
1. ถังเติมอากาศ (บ่อกินอาหาร): เป่าลมปั๊มออกซิเจนเข้าไปตลอดเวลา เพื่อให้น้องจุลินทรีย์มีอากาศหายใจ และย่อยสลายสิ่งสกปรกได้อย่างรวดเร็ว
2. ถังตกตะกอน (บ่อพักแยกน้ำใส): พอน้องจุลินทรีย์กินอิ่มแล้ว ตัวจะอ้วนและจับกลุ่มกันเป็นก้อนตะกอน ร่วงลงไปกองที่ก้นบ่อ ทำให้เราได้น้ำใสส่วนบนไหลออกไปใช้งานหรือระบายทิ้งได้
ส่วนตะกอนน้องจุลินทรีย์ที่ตกอยู่ก้นบ่อ เราจะสูบกลับมาช่วยทำงานต่อเรียกว่า ตะกอนหมุนเวียน (RAS) และถ้ามีเยอะเกินไป ก็จะตักส่วนเกินไปกำจัดเรียกว่า ตะกอนส่วนเกิน (ES)
5 เคล็ดลับเลี้ยงจุลินทรีย์ในระบบ AS ให้สู้ชีวิต ไม่ขิต ไม่น็อคตาย
การดูแลน้องจุลินทรีย์ก็เหมือนการเลี้ยงสัตว์เลี้ยงในบ้าน ต้องดูแลทั้งอากาศ อาหาร และสภาพแวดล้อมให้พอดี โดยมี 5 ข้อจำง่ายๆ ดังนี้1. เติมออกซิเจนให้พอดี (น้องๆ ต้องหายใจ)
จุลินทรีย์ในระบบนี้เป็นชนิดใช้ออกซิเจน ถ้าเราปิดเครื่องเติมอากาศ หรือปั๊มลมทำงานไม่เต็มที่ น้องๆ จะขาดอากาศหายใจจนตาย บ่อจะเริ่มส่งกลิ่นเหม็นเน่าทันที ดังนั้น ต้องเปิดเครื่องเติมอากาศให้มีค่าออกซิเจนละลายในน้ำ (DO) พอเหมาะอยู่เสมอ 2. ให้อาหารแต่พอดี (อย่าให้อด และอย่าให้จุก)
อาหารของจุลินทรีย์ก็คือ "สารอินทรีย์ในน้ำเสีย" (ค่า BOD) นั่นเอง ถ้าอาหารเยอะเกินไป (น้ำเสียทะลักเข้ามามาก): จุลินทรีย์มีน้อยกินไม่ทัน น้ำทิ้งก็ยังจะสกปรกอยู่ ถ้าอาหารน้อยเกินไป (น้ำแทบไม่มีสิ่งสกปรก): จุลินทรีย์จะหิวโหย จนเริ่มย่อยสลายตัวเอง ตะกอนจะเบาฟูและลอยไม่ยอมตกบ่อ เราจึงต้องคอยปรับปริมาณตะกอนจุลินทรีย์ให้พอดีกับปริมาณน้ำเสียที่เข้ามา 3. ค่าน้ำต้องไม่เปรี้ยวหรือเค็มเกินไป (ควบคุม pH)
น้องจุลินทรีย์ชอบน้ำที่เป็นกลางๆ (pH ช่วงประมาณ 6.5–8.5) หากมีน้ำเสียที่เป็นกรดเปรี้ยวจัดหรือด่างเข้มข้นหลุดเข้ามา น้องๆ จะช็อกและตายได้ จึงต้องมีการปรับค่าน้ำให้นิ่งก่อนปล่อยเข้าบ่อเติมอากาศเสมอ 4. ระวังสารพิษและสารเคมีตกค้าง
น้ำยาทำความสะอาดเข้มข้น สารเคมีฆ่าเชื้อ หรือโลหะหนัก คือศัตรูตัวร้ายของจุลินทรีย์ หากหลุดเข้าไปในบ่อเติมอากาศปริมาณมาก อาจทำให้น้องๆ ตายยกบ่อได้ทันที ช่างดูแลระบบจึงต้องคอยระวังและคัดแยกน้ำเสียเคมีออกก่อน 5. คอยถ่ายตะกอนเก่าทิ้ง เพื่อต้อนรับรุ่นใหม่
จุลินทรีย์เมื่อขยายพันธุ์เรื่อยๆ จะมีปริมาณแน่นบ่อเกินไป หากเราไม่สูบถ่ายตะกอนเก่าออกไปทิ้งบ้าง ตะกอนจะแก่และเสื่อมสภาพ ทำให้น้ำทิ้งขุ่น การถ่ายตะกอนเก่าออกตามรอบเวลาจะช่วยให้น้องๆ รุ่นใหม่ทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ
